عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ له‌ شۆڕشگێره‌وه‌ بۆ گه‌نده‌ڵكار‌

عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ له‌ شۆڕشگێره‌وه‌ بۆ گه‌نده‌ڵكار‌

له‌ پێناو ئازادبوونی گه‌لی جه‌زائیر له‌ دژی داگیركاری فه‌ره‌نسا ده‌جه‌نگا، سه‌ركردایه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی نیشتیمانی ده‌كرد، به‌ڵام به‌هۆی به‌رده‌وامبوونی له‌ كورسی ده‌سه‌ڵات و ده‌ستبه‌ردارنه‌بوونی دوای چه‌ندین هه‌فته‌ له‌ ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕین، عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی ٢٠ ساڵه‌ی خۆی هێنا. سه‌رۆكی پێشووی جه‌زائیری ته‌مه‌ن ٨٨ ساڵ به‌وه‌ ناسرابوو كه‌ سیاسیه‌كی كارامه‌یه‌ و فێلبازه‌، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر خواستی گه‌لێكی ماف نه‌خوراودا هاته‌ سه‌ر چۆك و له‌ كورسییه‌كه‌ی كه‌وته‌ خواره‌وه‌.

ئه‌و له‌ ساڵی ١٩٩٩ ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست، پێشتر یه‌كێك بووه‌ له‌ بچووكترین وه‌زیره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتانی دونیا ئه‌وه‌ش كاتێك محه‌مه‌د خه‌میستی یه‌كه‌مین وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی جه‌زائیر له‌ پاش سه‌ربه‌خۆبوون، مرد. بوته‌فلیقه‌ له‌ ساڵی ١٩٦٣ شوێنی گرته‌وه‌. له‌ چوار چێوه‌ی كاری دیپلۆماسیدا بوته‌فلیقه‌ جه‌زائیری كردبووه‌ به‌ بازنه‌یه‌ك كه‌ پاڵپشتی له‌و گه‌لانه‌ ده‌كرد كه‌ داوای سه‌ربه‌خۆی و ئازادی ده‌كه‌ن. له‌ خولی ٢٩می نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كاندا نوێنه‌رایه‌تی وڵاته‌كه‌ی خۆیی ده‌كرد. له‌و خوله‌دا نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان به‌ پێی بڕیاری ٣٢٣٦ دانی به‌ مافه‌كانی گه‌لی فه‌له‌ستین نا، له‌ كاتێك ٨٩ ده‌نگی به‌ڵێ و ٨ نه‌خێر و ٣٧ ڕێگری له‌و بڕیاره‌ هاته‌ ئاراوه‌.

بوته‌فلیقه‌ تاوه‌كو ساڵی ١٩٧٩ و دوای مردی هواری بومدین سه‌رۆكی جه‌زائیر، له‌ پۆسته‌كه‌ی خۆی مایه‌وه‌، چونكه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌و له‌ نێوانیاندا هه‌بوو. ئەو شۆڕشگێڕەى ساڵى ١٩٨١ به‌ تۆمه‌تی گه‌نده‌ڵی جەزائیرى بەجێهێشت، چونكه‌ تۆمەتبارکرا بەچەندین دۆسیەى گەندەڵێى لەنێوان ساڵانى ١٩٦٥-١٩٧٨  كه‌ ده‌ستی هه‌بووه‌ له‌ دیارنه‌مانی شه‌ش ملیۆن دیناری جه‌زائیری.

بوته‌فلیقه‌ی سه‌رۆك

له‌ ساڵی ١٩٩٩ بوته‌فلیقه‌ وه‌كو كاندیدێكی سه‌ربه‌خۆ ناوی خۆی بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تی جه‌زائیر تۆماركرد، چونكه‌ هه‌مان سه‌رۆكی جه‌زائیر یامین زروال ده‌ستی له‌كار كێشابوویه‌وه‌. به‌ تۆمه‌تی ساخته‌كاری سه‌رجه‌م كاندیده‌كانی سه‌رۆكایه‌تی ده‌ستیان له‌ هه‌ڵبژاردن كێشایه‌وه‌، بۆیه‌ وه‌كو تاقه‌ كاندید مایه‌وه‌ و له‌ ژێر درووشمی" جه‌زائیر سه‌قامگیر و ئارامه‌" سه‌رۆك به‌ڵێنیدا كه‌ كۆتایی به‌ توندوتیژی بهێنێت كاتێك له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی ساڵی ١٩٩١ه‌وه‌ ده‌ستی پێكردبوو، زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كان بۆ به‌ره‌ی ڕزگاری ئیسلامی بوو. ئه‌و قه‌یرانه‌ی جه‌زائیر وایكرد جه‌زائیر بڕی ٣٠٠ ملیار دۆلار زیانی به‌ر بكه‌وێت. له‌ خولی یه‌كه‌می سه‌رۆكایه‌تی توانی به‌ پاڵپشتی سوپا و حیزبی به‌ره‌ی ڕزگاری نیشتیمانی ٪٧٩ـی ده‌نگه‌كان بۆ خۆی ده‌ستبه‌ر بكات.

له‌ نیسانی ساڵی ٢٠٠٤ بوته‌فلیقه‌ توانی له‌ سه‌رۆكی پێشووی حكومه‌ت عه‌لی بن فلیس بباته‌وه‌ و ئه‌مجاره‌یان به‌ ڕێژه‌ی ٪٨٤.٩٩ ده‌نگی جه‌ماوه‌ر به‌ ده‌ست بهێنێت و عه‌لی بن فلیس ته‌نیا ٦.٢٤ ده‌نگه‌كانی هێنا.

له‌ نیسانی ٢٠٠٩ جارێكی دیكه‌ خۆی كاندید كرده‌وه‌ و به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگی ٪٩٠.٢٤ده‌نگه‌كان بۆ خۆی ده‌ستبه‌ر بكات. ئه‌وه‌ش له‌ كاتێكدا ساڵی ٢٠٠٨ توانی ده‌ستوور هه‌موار بكاته‌وه‌. بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دوو خول زیاتر بتوانێت كاندید بێت. ئه‌مه‌ش وایكرد كه‌ شه‌پۆلێك ڕه‌خنه‌ی لێبگیرێت. كه‌سانی نه‌یاری ئه‌م كاره‌یان به‌وه‌ لێكدایه‌وه‌ بوته‌فلیقه‌ ده‌یه‌وێت تاوه‌كو له‌ ژیان ماوه‌ سه‌رۆك بێت و نایه‌وێت چاكسازی له‌ دیموكراتی وڵاته‌كه‌ی بكات.

به‌رژه‌وه‌ندی نیشتیمانی

له‌ ئه‌یلولی ١٩٩٩ توانی ڕیفراندۆمێك بكات بۆ ئه‌وه‌ی یاسایی پاراستنی مه‌ده‌نیه‌ت به‌رێته‌ سه‌ر، دوای سه‌ركه‌وتنی توانی نزیكه‌ی شه‌ش هه‌زار چه‌كداری ئیسلامی ئازاد بكات و له‌ ساڵی ٢٠٠٥یش له‌ ژێر رۆشنایی" ڕێكه‌وتننامه‌ی ئاشتی و به‌رژه‌وه‌ندی" توانی هانی ده‌نگده‌ره‌كان بدات، دواتریش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی دوو هه‌زار چه‌كداری ئیسلامی تێكه‌ڵ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی جه‌زائیر بكاته‌وه‌ و به‌ومه‌رجه‌ی ده‌ستبه‌رداری چه‌كداری بن. كۆمه‌ڵانی نێوده‌وڵه‌تی پاڵپشتی جه‌زائیر بوون، جگه‌ له‌ ڕێكخراوه‌كانی مافی مرۆڤ كه‌ داوایان ده‌كرد چاره‌نووسی ئه‌و كه‌سانه‌ بزانن كه‌ له‌ كاتی قه‌یرانه‌كانی جه‌زائیر ساڵی ١٩٩٠ دیار نه‌ماون.

ساڵانی نه‌خۆش كه‌وتن

له‌ ٢٦ـی تشرینی دووه‌می ٢٠٠٥ بوته‌فلیقه‌ تووشی تێكچوونی باری ته‌ندروستی بوو، له‌وێوه‌ ڕه‌وانه‌ی نه‌خۆشخانه‌ی سه‌ربازی فه‌ره‌نسی"ڤال دۆگراس" كرا و له‌وێ بۆ ماوه‌ی مانگێك و پێنج رۆژ مایه‌وه‌، به‌ پێی لێدوانی به‌رپرسانی جه‌زائیر له‌و ماوه‌یه‌ نه‌شته‌گه‌ری گه‌ده‌ی بۆ كراوه‌.

له‌ ٢٧ـی نیسانی ٢٠١٣ بوته‌فلیقه‌ جه‌ڵته‌ی مێشك لێیدا دیسان گواسترایه‌وه‌ بۆ هه‌مان نه‌خۆشخانه‌. تاوه‌كو ١٦ـی ته‌مموزی ٢٠١٣ نه‌گه‌ڕایه‌وه‌، كاتێك گه‌ڕایه‌وه‌ میدیاكان ئه‌ویان له‌سه‌ر كورسی كه‌مئه‌ندامی پیشانی خه‌ڵكیدا. له‌ كاتی نه‌بوونی سه‌رۆكدا به‌ پێی مادده‌ی ده‌ستوری ٨٠ـی وڵاتی جه‌زائیر كه‌سانی دیكه‌ پۆسته‌كه‌یان به‌ڕێوه‌ ده‌برد. دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌ڵكانێكی زۆر گومانی ئه‌وه‌یان هه‌بوو وه‌كو جاران بتوانێت ده‌سه‌ڵاتی خۆی وه‌كو سه‌رۆكی وڵات و فه‌رمانده‌ی هێزه‌ چه‌كداره‌كان پیاده‌ بكات.

دیسان جارێكی دیكه‌ بۆ جاری چواره‌م ساڵی ٢٠١٤ خۆی كاندیدكرده‌وه‌ و توانی ئه‌مجاره‌یان ٪ ٨٣.٥٣ ده‌نگه‌كان بۆ خۆی مسۆگه‌ر بكات. له‌ شوباتی ساڵی ٢٠١٦ په‌رله‌مانی جه‌زائیر جارێكی دیكه‌ به‌ پاڵپشتی هه‌ردوو حیزبی به‌ره‌ی نیشتیمانی و كۆمه‌ڵه‌ی نیشتیمانی دیموكراتی ده‌ستوریان هه‌موار كرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بوته‌فلیقه‌ بتوانێت بۆ جاری پێنجه‌م و ساڵی ٢٠١٩ خۆی بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆمار كاندید بكات.

سه‌ره‌تای چالاكی نیشتیمانی

عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ له‌ ٢ـی ئازاری ١٩٣٧ له‌ دایباب (دایك و باوك)ێكی جه‌زائیری له‌ شاری وه‌جده‌ی مه‌غربی له‌ دایكبووه‌، له‌ كاتێكدا ژماره‌یه‌كی زۆر ڕه‌وه‌ندی جه‌زائیری له‌وێ ده‌ژیان. له‌ شاری وه‌جدی گه‌وره‌بوو و خوێندنی ته‌واوكرد. له‌ ساڵی ١٩٥٦ ده‌ستی له‌ خوێندن هه‌ڵگرت و له‌ ته‌مه‌نی ١٩ ساڵیدا په‌یوه‌ندی كرد به‌ سوپای ئازادیخوازی نیشتیمانیه‌وه‌، له‌ خزمه‌تی سه‌ربازیدا وه‌كو پاسه‌وانی سنووری نێوان جه‌زائیر و مالی خزمه‌تی ده‌كرد. زۆرێك له‌وانه‌ی له‌گه‌ڵی بوون به‌نازناوی جه‌نگی" عه‌بدولقادر مالی" بانگیان ده‌كرد.

له‌ ساڵی ١٩٦١ سه‌رۆك ئه‌ركانی سوپای به‌ره‌ی ئازادیخوازی نیشیمانی هواری بومدین، ئه‌وی بۆ چالاكییه‌كی نهێنی له‌ قه‌ڵای ئه‌ولنوا نارد، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ركرده‌یه‌ی شۆڕشی پێنج كه‌ زیندان بوو، ڕازی بكات په‌یوه‌ندی به‌ سه‌ربازگه‌كه‌ی بومدینه‌وه‌ بكات. چونكه‌ ئه‌وكاته‌ ئه‌وان دژی حكومه‌تی جه‌زائیری به‌ سه‌ركردایه‌تی یوسف بن خده‌ بوون. بۆیه‌ ئه‌وانیش هاتن خۆیان به‌ لایه‌نگری ئه‌حمه‌د بن بله‌ ته‌رخانكرد.

له‌ سوپاوه‌ بۆ سیاسه‌ت

دوای ئه‌وه‌ی ساڵی ١٩٦٢ وڵاتی جه‌زائیر سه‌ربه‌خۆی به‌ده‌ستهێنا، عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ پله‌ی ڕائدی له‌ سوپا هه‌بوو. توانی په‌یوه‌ندی بكاته‌ حكومه‌ته‌وه‌ و بچێته‌ ناو حكومه‌ته‌كه‌ی بن بله‌وه‌ پۆستی گه‌نجان و وه‌رزش و گه‌شتیاری له‌ ته‌مه‌نی 25 ساڵی وه‌رگرت.

دوای چه‌ند مانگێگ توانی له‌ ته‌مه‌نی ٢٦ ساڵیدا ببێته‌ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی جه‌زائیر. لە ١٩ـى حوزەیرانى ١٩٦٥دا چالاکانە بەشداریکرد لە کودەتاکەى هەوارى بومدیەن بەسەر سەرۆکى ئەو کاتى جەزائیر (ئەحمەد بن بلە)دا و پاشان بووە ئەندامى ئەنجومەنى باڵاى شۆڕش بەسەرۆکایەتى هەوارى بومدیەن، ئەو کودەتایە بە (راستکردنەوەى شۆڕش) ناسراو یادەکەشى بووە پشووى فەرمیى لەوڵاتدا تا چەند ساڵێکیش دواى دەستبەکاربوونى بوتەفلیقە وەک سەرۆکى جەزائیر لە ٢٠٠٣ دا، وەک پشووى فەرمیى هەڵوەشێنرایەوە.

 

بەو پێیەى پەیوەندیەکى زۆر توندوتۆڵى لەگەڵ بومدیەن هەبوو، لەکاتى مردنى بومدیەندا، وتەى ماڵئاوایى بوتەفلیقە خوێندیەوە، بەڵام کە بووە سەرۆکى جەزائیر، تەواوى تواناى خۆى خستەگەڕ تا هەموو کاریگەرییەکانى بومدیەن لەسیاسەتى وڵاتدا بسڕێتەوە.

له‌ ١٨ـی حوزیرانی ١٩٦٥ بن بله‌ بڕیاریدا ئه‌و له‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ دوور بخاته‌وه‌، كوده‌تایه‌كی سه‌ربازی له‌لایه‌ن هواری بومدینی وه‌زیری به‌رگری ئه‌وكاته‌ ئه‌نجامدرا، دوای كه‌متر له‌ ٢٤ـی كاتژمێر عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر پۆستی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی وڵات.

ساڵانی دوورخستنه‌وه‌

پاش مردنی سه‌رۆكی جه‌زائیر هواری بومیدن ساڵی ١٩٧٨ شازلی بن جدید سه‌رۆكایه‌تی وڵاتی گرته‌ ده‌ست. بوته‌فلیقه‌ تووشی گێچه‌ڵبوو له‌گه‌ڵ حكومه‌تی جه‌زائیر، ساڵی ١٩٧٩ له‌ پۆستی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ دوورخرایه‌وه‌. ساڵی ١٩٨١ له‌ لیژنه‌ی ناوه‌ندی حیزبی به‌ره‌ی ئازادیخوازی نیشتیمانی دوورخرایه‌وه‌ و خێزانه‌كه‌یشی له‌ ڤیلاكه‌ی ده‌كرا، چونكه‌ موڵكی ده‌وڵه‌تبوو. له‌ هه‌مان ساڵدا بۆ ماوه‌ی شه‌ش ساڵ له‌ جه‌زائیر ده‌رچوو.

له‌ ٨ـی ئابی ١٩٨٣ ئه‌نجومه‌نی لێپیچینه‌وه‌ ئه‌ویان سزدا چونكه‌ پاره‌ی وڵاتی به‌ هه‌ده‌رداوه‌ و بڕه‌كه‌ی نزیكه‌ی شه‌ش ملیۆن دیناری جه‌زائیری به‌ هه‌ده‌رداوه‌.

دوای شه‌ش ساڵ له‌ هاتووچۆ له‌ نێوان وڵاتانی كه‌نداو، و پایته‌خته‌كانی ئه‌وروپا به‌ تایبه‌تی له‌ ئیمارات بوو له‌وێ ڕاوێژكاری شێخ زاید بن سوڵتان ئال نیهان بوو، ساڵی ١٩٨٧ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ جه‌زائیر و سه‌رۆك وڵات شازلی بن جه‌دید به‌ڵێنی دا ده‌ستگیری نه‌كات. له‌ كۆنگره‌ی شه‌شه‌می حیزبی به‌ره‌ی ئازادیخوازی نیشتیمانی ساڵی ١٩٨٩ به‌شداربوو، له‌وێ دیسان وه‌كو ئه‌ندامی لیژنه‌ی مه‌ركه‌زی هه‌ڵبژێردرا.

دوای ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌كاندا شازلی بن جه‌دید ده‌ستی له‌كاركێشایه‌وه‌ و  ساڵی ١٩٩٢ پۆستی ڕاوێژكاری وه‌زیری ئه‌نجومه‌نی باڵای جه‌زائیری داواكرد له‌گه‌ڵ نێرده‌ی جه‌زائیر بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووكان هه‌ردوو داخوازییه‌كه‌ی ڕه‌تكرایه‌وه‌. هه‌روه‌ها ساڵی ١٩٩٤ داوایكرد ببێته‌ سه‌رۆكی وڵات به‌ڵام داواكه‌ی دیسان ڕه‌تكرایه‌وه‌ تاوه‌كو ساڵی ١٩٩٩ بوو به‌ سه‌رۆك. بوته‌فلیقه‌ تاوه‌كو ئێستا هاوسه‌رگیری نه‌كردووه‌ بۆیه‌ وه‌جاخ كوێره‌وه‌ هیچ مناڵێكی له‌ دوای خۆی به‌ جێنه‌هیشتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی چاو له‌ پۆستی سیاسی وڵات بكا، ئه‌وه‌ش خۆشبه‌ختی گه‌لی جه‌زائیره‌.