ئاڵۆزییەکانی ئەمەریكا ‌و ئێران... رۆژهەڵاتی ناوەراست بەرەو قەیرانێكی تر دەبات

ئاڵۆزییەکانی ئەمەریكا ‌و ئێران... رۆژهەڵاتی ناوەراست بەرەو قەیرانێكی تر دەبات

شەڕی میدیایی ‌و زمانی زبری هەڕەشەكردن لە نێوان ئێران‌ و ویلایەتە یەكگرتوەكان تا دێت بە گوڕتر دەبێت،  ئەمەش ئاما‌ژەیەكە بۆ ئەوەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە چەند مانگی داهاتوودا لەگەڵ دەستپێكی سزاكان دەكەوێتە سەر لێواری قەیرانێكی گەورە. ئیدارەی ئەمەریكا چەندین جار دووپاتی كردەوە،  كە (گۆڕینی حكوومەت)‌ و (ڕێكاری سەربازی) دژی ئێران لەناو خشتەی كارەكانی ئەودا نییە،  بەڵكوو جەختی كردەوە،  ئامانجی ئەو گۆڕینی شێوازە نەك حكوومەتەكە،  بەڵام سەرباری ئەوە،  گومانی تێدا نییە كەحكوومەتی ئێران لەژێر هەڕەشەدایە،  چونكە وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا مایك بۆمبیۆ ئاماژەی بەوەدا‌: ئاساییش‌و ئازادیی گەلانی ئێران لەدەستدانێكی پەسەند كراوە لەو رێبازەی لەپێناو بەدیهێنانی شۆڕشدا گیراوتە بەر.

لێدوانەكانی ترامپ لەو بارەیەوە ئاماژە بە هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی ئێرانی دەكەن. بەم دواییانە ترامپ ئاماژەی بەوەدا،  كەڕەنگە ئەو حكوومەتەبه ‌هۆی سیاسەتی سزاكانی ئەمەریكا بڕووخێت. ئەمە لەكاتێكدا ئەو لێدوانانە وەك وەڵامدانەوەیەك هات بەرانبەر وروژاندنەكانی دژی حكومەتی ئێرانی لەئارادان. هەڕەشەكانی ئاراستەی حكوومەتی ئێرانی دەكرێن،  هەڕەشەی راستەقینەن،  چونكە ناڕەزایییە بەرفراوانەكەی لە ئابی ٢٠١٧ روویدا،  هەستی گۆڕینی حكوومەتی زیاتر كرد. لە سەر ئاستی هەرێمیش،  گوتاری ئەمەریكی تیشكی خستە سەر ئەو پرسیارە زۆرانەی پەنجە دەخەنە سەر ئەو مەودایەی ویلایەتە یەكگرتوەكان لەسەری دەڕوات بۆ گۆڕینی ئێران.

هەر كاتێك ئێران دەستی هەڵگرت لە رەفتار‌و پشتیوانیكردنی میلیشیا بریكارەكان‌ و بەرنامەی هاوەنی بالیستی، ئەوا سوودێكی زۆر بە سەقامگیریی ئیقلیمی دەگەیەنێت ‌و خەڵكێكی زۆریش بە ئاشتی لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەژین

حكومەتی ئێران،  حكومەتێكی سەركوتكەرە‌و هەمیشە هەوڵ بۆ بەرفراوانی دەدات،  بۆیە گومانی تێدا نییە هەر كاتێك دەستی هەڵگرت لە رەفتار‌و پشتیوانیكردنی میلیشیا بریكارەكان‌و بەرنامەی هاوەنی بالیستی،  ئەوەسوودێكی زۆر بە سەقامگیریی ئیقلیمی دەگەیەنێت‌و خەڵكێكی زۆریش بە ئاشتی لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەژین، بەڵام ئەگەر ئامانجی سیاسەتی ئەمەریكا بریتی بێت لە گۆڕینی شێواز‌و دروستكردنی ناسەقامگیری لەخودی وڵاتەكەدا،  دەردەكەوێت كە سیاسەتی ئێستا رەنگە زیانەكانی لەسوودەكانی زۆرتر بن.

ئەوەی جێگەی ئاماژەپێكردنە،  كە سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكا لە ئەفغانستان‌و عێراق،  تەنانەت یەكێتیی سۆڤیەتیش،  پێمان نیشان دەدەن كە واشنتۆن پشت بە دوو ستراتیژیەت دەبەستێت لە كاتی هەوڵی گۆڕینی شێواز،  ئەوانیش بریتین لە: گەمارۆدان یان گۆڕینی حكومەتەكە. گەمارۆدان پێویستی بە ئارامگرتن‌و نەرمونیانی هەیە،  بۆیە ئەو ستراتیژیەتیە رەنگە سەركەوتنێكی خێرا یان ئاسان نەخاتە بەردەست. لە لایەكی تریشەوە گەمارۆدان بە چارەسەرێك دادەنرێت كە دەكەوێتە  نێوان كرانەوە‌و پاشەكشەكردن،  وەك ئەوەی دیپلۆماتكاری ئەمەریكی جۆرج كینان لە پەنجاكانی سەدەی رابردوو پێشنیازی بۆ كردوە بە ئامانجی گەمارۆدانی یەكێتیی سۆڤیەت. كەچی لەگەڵ ئەوەیشدا پێناچێت سیاسەتی سەپاندنی سزا بۆ گەمارۆدان دانرابێت،  هەرچەند ئامانجەكانیشی ئاشكرا كراون،  چونكە لەمیانەی هاتنەدەرەوە لەڕێكەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران،  ترامپ هەلی گەمارۆدانی ئێرانی رەت كردەوە بە بەكارهێنانی هەمان چەمك،  كەچی سزاكانی لەو مانگەدا جێبەجێ دەبن،  ئاماژە بەو دەرهاویشتانە دەكات،  كەبه ‌هۆیەوە دێینە ئاراوە‌و دەبنە هۆی ناسەقامگیریی ئیقلیمیی زیاتر لە گۆڕینی شێوازی ئێران.

گەمارۆدان بە سیفەتە ستراتیژی جیۆسیاسییەكەی بۆ وەستاندنی بەرفراوانبوونی ئێرانی،  پێویستی بە سیاسەتێكی پشوودرێژ هەیە،  ئەمە جگە لە پاراستنی جۆرێك لەڕێكەوتنی نێودەوڵەتی لە سەر ئامانجی رێكارەكانی گیراونەتە بەر بەرانبەر بە ئێران. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پاشەكشەكردن لەڕێك;ەوتننامەی ئەتۆمی درزێكی قۆڵی خستە  پەیوەندییەكانی به ‌درێژایی زەریای ئەتڵەسی. دیارە هیچ كۆدەنگییەك نییە لەبارەی ئەو شێوازانەی ئێران گرتوویەتە بەر لە لای خۆرئاوا،  جگە لەوەیش گەمارۆدان مانای گەییشتنە بە ئاستێكی دیاریكراو لە بەشداریكردن لەگەڵ ركابەر،  بەڵام ئەو ئەگەرە دوورە بۆ ترامپ یان بۆ ئێران. لە لایەكی تریشەوە. ئەو تەمومژو پەشۆكاوییەی دەوری ئامانجە ئقیلیمیەكانی داوە لە ویلایەتە یكگرتوەكان بەرانبەر ئەگەری تێگەیشتنی حكومەتی ئێران لەهەمبەر بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا،  ئەمە جگە لە پابەندبوون پێیەوە.

سیاسەتی سەپاندنی سزاكان یان گرتنەبەری رێگەی سەربازی بەو داڕشتنەی ئێستای سوورە لە سەر گۆڕینی رەفتاری ئێران بەڕێگەی گۆڕینی حكومەتەكەی.

وەك دیارە سیاسەتی سەپاندنی سزاكان یان گرتنەبەری رێگەی سەربازی بەو داڕشتنەی ئێستای سوورە لە سەر گۆڕینی رەفتاری ئێران بەڕێگەی گۆڕینی حكومەتەكەی،  چونكە بە رێگەی لاوازكردنی حكومەت‌و بەڕێگەی سزاو گوشارەكانی ترەوە،  ئەو ستراتیژیەتە لە بنچینەدا دەستیكردوە بە بەرپاكردنی فیتنە‌و قەیرانی ئابووری،  كەڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی گەلی ئێران خۆی فەرماندەكانی لە ناو ببات. هەرچەند هەر گۆڕانێكی سیاسیی ئیجابی بۆ ئێران رەنگە ئامانجێكی شاییستەی بەدیهێنان بێت،  بەڵام جێبەجێكردنی كردەیی ئەو ستراتیژییەتە رەنگە ببێتە هۆی دەرئەنجامی پێچەوانە،  چونكە بە رێگەی بە بارمتەگرتنی گەلانی ئێران به ‌هۆی كردەوەكانی حكومەتەكەی،  لەوانەیە ئیدارەی ترامپ هەڵوێستی حكومەتەكە بەهێزتر بكات.

دوور لە وردەكارییەكانی پرسی ئێران،  بە پێی توێژینەوەكانی كراون لە سەر سزاكان دەركەوتوە،  كە رێژەی سەركەوتن لە روودانی هەر گۆڕانێكی دوورمەودا بۆ رەفتاری هەر حكومەت،  رەنگە نزم بێت،  عێراقیش بە نموونە وەردەگرین. درك بە سنوری سزاكان دەكەین دژی رژێمە ستەمكارەكان‌و لێكەوتەكانی،  چونكە دوای سیانزە ساڵ بە سەر سەپاندنی سزاكانی عێراقیان لاوازكرد،  هێشتا شكستیان هێنا لەگۆڕینی رەفتاری دەوڵەت. تا دواین جار ویلایەتە یەكگرتوەكان دەستتێوەردانی سەربازی هەڵبژارد بۆ بەدیهێنانی گۆڕینی رەفتارەكانی،  كە دەبوایەبه ‌هۆی ئەو سزایانە بەدی هاتبوایە. دواجار،  شكستی سەپاندنی سزاكان بە شێوەیەكی جەوهەری لەئێران،   وا دەكات دەستتێوەردانی سەربازی ئەگەرێكی نزیكتر بۆ ئیدارە،  بەتایبەتی گەر ئێران بەردەوامبوو لە هەوڵەكانی بەرفراوانبوونی دەسەڵاتەكانی لەناوچەكەدا.

لە سۆنگەی ئەگەری دروستبوونی هەر داكشانێك،  رەنگە گۆڕینی حكوومەت لەژێر رۆشناییی ئەو دۆخەدا،  ئەگەرێكی سەرنجڕاكێش بێت،  بەڵام ئەگەر ویلایەتە یەكگرتوەكان گۆڕینی حكوومەتی ئێرانیان بە زەبر هەڵبژارد،  لەبریی هەوڵدان بۆ چاكسازیی بە شێوەی هەنگاو بە هەنگاو،  ئەوە دەرئەنجامەكەی كەمێك جیاواز دەبێت لە شۆڕشی (بەهاری عەرەبی). واتە شەپۆلێك لە شۆڕشكردن دروست دەبێت‌و پاش ئەویش گەڕانەوەیەكی خێرا بۆ دروستكردنی هەیكلی وڵات،  بەتایبەتییش سوپا. جگە لەوەش،  ئەگەر سەركردایەتیی ئێران هەستی بەهەڕەشە كرد،  ئەوە جەنگەكانی پێشووتری رادەی بەهێزی وڵات لە شەڕكردن‌و بەرەنگاربوونەوە بەدیاردەكەویت. پێشتریش ئێران بە رێگەی هەڕەشەی دووبارە بە داخستنی گەرووی هورمز وەڵامی هەبوو،  بێ ئەوەی هیچ ئاماژەیەك بە گۆڕینی رەفتاری بكات. بڵاوكردنەوەی بریكارە ئێرانییەكانیش لە سەرتاسەری ناوچەكە،  هۆكارێكی ترە كە پێویستە ببێتە مایەی ترس‌و نیگەرانی،  چونكە لەوانەیە به ‌شێوەكی بەرنامەداڕێژاو دەست بكەن بە ئامانجگرتنی هێزەكانی ئەمەریكا‌و هاوپەیمانەكانی لە سەرتاسەری خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. هەروەها پێویستەبەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێرانیش لەبیر نەكەین،  چونكە (پلانی كاركردنی سەرتاسەری هاوبەش) لە بنەڕەتدا بۆ وەستانی دانراوە.

لە سۆنگەی ئەگەری دروستبوونی هەر داكشانێك،  رەنگە گۆڕینی حكوومەت لەژێر رۆشناییی ئەو دۆخەدا،  ئەگەرێكی سەرنجڕاكێش بێت

تەنانەت گەر بیرۆكەی گۆڕینی حكومەت‌و گرتنەبەری رێگە چارەی سەربازی وەك (چارەسەرێكی یەكلاكەرەوە) بۆ كێشەیەكی ئاڵۆز سەرنجڕاكێشیش بێت،  بەڵام پێویستە ئیدارەكەی ترامپ بیری نەچێت،  كە ستراتیژیەتی پشتپێبەستراو بۆ گۆڕینی حكومەت،  زۆرجار كاریگەریی لە سەر رەفتاری لایەنە حكومییەكان دەبێت،  چونكە ویلایەتە یەكگرتوەكانی مێژووێكی درێژی هەیە لەگۆڕینی حكوومەتەكان ــ بە خەرجیی جیاوازــ بەڵام هەمان دەرئەنجام دووبارە دەبنەوە هەموو جارێك،  كە بریتییە لەدرستبوونی (پشێوی). لەڕاستیدا ستراتیژیەتی گۆڕینی حكومەت تەنیا پشت بەلەناوبردنی رژێمێكی ستەمكار نابەستێت،  بەڵكو پشت بە گۆڕینی بەحكومەتێكی دۆستیش دەبەستێت. ئاماژە بەوەش دەكرێت،  كەگرینگیدانی ئەمەریكا بە پێكهێنانی حكومەتی دۆست لەناوچەكە بوەتە هۆی شكستی هەوڵەكان لەعێراق‌و ئەفغانستان. دواجار دۆخێكی ناسەقامگیر هاتە ئاراوە‌و گروپە تیرۆریستییەكان گەشەیان كرد،  بەڵام ئەگەر ترامپ ئەو بڕیارەی دا،  پێویستە بزانێت ئەمەریكا بەرگەی جەنگێكی تر ناگرێت لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست.