زیانەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان، هەڵوەشانی شیرازەی کۆمەڵگا و خێزان

زیانەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان، هەڵوەشانی شیرازەی کۆمەڵگا و خێزان

لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان یا سۆشیال میدیا، یەكێك تەورێكی بەدەستەوەیە‌و لایڤێكی كردۆتەوە‌و بەیەكێكی تر دەڵێ"گوێت ئەبڕم"، هەروەها و‌ردە وردە بڕۆ لە لایڤێكی دیكەدا یەكێك بەخوشك‌و دایكی كەسێكی تر دێتە خوارەوە، وردە وردە‌و بەهێمنی لەم گەشتەت بەردەوام بە هونەرمەندێك دەبینی بەتەواوی هونەرمەندان‌و ئەدیب‌و رۆشنبیرانی ئەم مەملەكەدا هاتۆتە خوارێ، هەر تۆزێك سەبرت هەبێت‌و بەردەوام بە مامۆستایەكی ئاینی لە كورتە ڤیدۆیەكدا بە یەكجبەخانە لە حەدیس‌و ئایەتەوە هاتۆتە مەیدان بۆ بەدرۆخستنەوەی مامۆستایەكی ئاینی سەلەفی‌و لەژێر ئەم ڤیدۆدا مامۆستایەكی سەلەفی بەهەمان شێوە گوێكانت پڕ دەكات لە جنێو بەرابەر بەوانەی نوێژ ناكەن‌و سمێڵ دەتاشن.

گەر پێتخۆشە زیاتر ببینی فەرموو بەردەوام بە‌و ببینە، لەپەیجێكدا باوكێك، سیاسییەك، هونەرمەندێك، مۆسیقار‌و رۆشنبیرێك......تد، كەوتۆتە بەر نەشتەر‌و تانە‌و تەشەر، ئەوەی نەشیاوبێزراو بێت پێێ دەوترێت، هەم لە فەیسبوك داگایی دەكرێت هەم حوكم دەرێت‌و ریسوا دەكرێت، واتە سەرقاپەكی هەڵبەیتەوە لە مەنهۆڵی زێراب دەچێت ئەوەندە پێسە.هەرچەندە ناوزڕاندن‌و داشۆرین‌و ریسواكردن، دیاردەیەكی جیهانیە‌و هەڵتۆقیوە لە سەردەمی داهێنان‌و دونیای تازە، بەتەنها بەیەك كۆمەڵگە‌و نەتەوەیەكی دیاریكراوه پەیوەست نییە ‌، بەڵام لەهەمان كاتدا لەسەر كەلتور‌و ئاستی گەشەكردنی ژیاری‌و فەرهەنگی هەر میللەتێكیش وەستاوە‌، هەرچەندە دیاردەیەكی نوێو سودبەخشە لەزۆر بواردا بەڵام دەبینی زیانەكانی بێسنوره.‌هەرچەندە لەیاسای ژمارە35 ساڵی2007 یاسای رۆژنامەگەریی لە هەرێمی كوردستاندا‌و لە مادەی نۆیەمدا باس لەپاراستنی نهێنی خەڵك كراوە ئەگەر ئەو نهێنییە راستیش بێت ئەوا دركاندنی سزای لەسەرە، بەڵام هێشتا دەبینی كە ناوزڕاندن‌و سوكایەتی بەردەوامە.

كۆمەڵگەی گریمانەیی بریتیە لە گروپێك لەخەڵكی كە بایەخپێدانی هاوبەشیان هەیە، هیچ سنورێكی جوگرافی، سیاسی، ئەتنیكی، نەژادی، ئاینی‌و خێڵەكی بەیەكیانەوە نابەستێتەوە.

 

ناساندنی چەمكەكان

تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان: سیستمێكی تۆڕی ئەلكترۆنییە لەڕێگەی ئەنتەرنێتەوە رێگە بەبەشداربووەكانی دەدات بۆ بونی پەڕەیەكی تایبەت بەخۆیان، دواتر لەڕیگەی سیستمێكی كۆمەڵایەتی ئەلكترۆنییەوه، تاك دەتوانێت لەگەڵ كەسانی دیكەدا كەهەمان بایەخ‌و حەزوئارەزوویان هەیە، پەیوەندی بگرێت.مێژووی ئەم تۆڕە كۆمەڵایەتیانە دەگەڕێتەوەبۆ نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، لەساڵی 1995 دیزاینەرێكی بەناوبانگ بەناوی راندی كۆرناندز، ماڵپەرێكی بەناوی Classmates.comدامەزراند، بۆ بەیەكگەیاندنی ئەو هاوڕی‌و دۆستانەبوو كە خوێندن كۆی كردبوونەوە‌و پاشان دوای تەواوكردنی خوێندن لەیەك دابڕابوون، تا ساڵی 2005 تەقینەوە گەورەكە روویدا‌و فەیسبوك داهێنرا كە بڵاوترین جۆری تۆڕی كۆمەڵایەتییه.

فەیسبووك: بریتیە لە تۆڕی گەیاندنی كۆمەڵایەتی خۆڕایی لەرێگەی ئینتەرنیتەوە بەكاردەهێنرێت، رێگە بە بەكارهێنەرەكانی دەدات كە پەڕەی تایبەت بەخۆیان هەبێت، كە ڤیدیۆ‌و وێنەی تێدا بڵاوبكەنەوە، نامە بنێرن‌و بەمەبەستی ئەنجامدانی پەیوەندی‌و گەیاندنلەگەڵ خزم‌و دۆست‌و هاوڕێكانیاندا قسە بكەن.

كۆمەڵگەی گریمانەیی( Virtual Community): بریتیە لە گروپێك لەخەڵكی كە بایەخپێدانی هاوبەشیان هەیە، هیچ سنورێكی جوگرافی‌و سیاسی‌و ئەتنیكی‌و نەژادی‌و ئاینی‌و خێڵەكی بەیەكیانەوە نابەستێتەوە، لەڕێگەی ئامڕازەكانی گەیاندنی كۆمەڵایەتی‌و تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە كارلێك دەكەن‌و پەیوەندی دەگرن، بۆ چوونە ناو ئەم گروپانە‌و دەرچوون لێیان یاسا‌و رێسای خۆی هەیە.

لەكوردستان دوای ماوەیەك وردە وردە خەڵك فێری بەكارهینانی فەیسبووك‌و پاشان تۆڕەكۆمەڵایەتیەكانی دیكەبوو. تا ئەو كاتە مۆبایلە زیرەك‌و هۆشمەندەكان زۆربوون‌و تەواوی گەورەو بچووك توانای بەكارهێنانیانی هەبوو.هەڵبەتە لەو كاتەوەی كە كورد تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بەكاردەهێنێت‌و پێش فەیسبووكیش لەڕێگەی پاڵتاك‌و یاهوو ماسنجەر‌و ماڵپەرەكانی دیكەوە، هیچ كات بێ بەش نەبووە لە ناوزڕاندن‌و شكاندنی یەكتر‌و جنێودان‌و سوكایەتێ پێكردن، ماوەیەك لەسەر ئاستی شارەكانی وەك سلێمانی‌و هەولێری‌و ماوەیەك لەسەر ئاستی ئیسلامی‌و عیلمانی‌و ماوەیەك مەسیحیی‌و ئیسلام‌و دواتر مامۆستای زانكۆ‌و مامۆستای ئاینی‌و گەنج‌و پیر‌و زۆربەی توێژەكانی كۆمەڵگەی گرتەوە.

 

دەربارەی زیانەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان زانست چی دەڵێ؟

هەڵبەتە هەموو داهێنانێكی تەكنەلۆجی‌و زانستی سود‌و زیانی خۆی هەیه، زیاتر لەسەر شێوازی بەكارهێنانەكەی وەستاوه، دەتوانڕیت سودی زۆر گەورەی لێ ببینڕیت‌و دەشتوانرێت زیانی زۆر گەورەی هەبێت‌و كارەسات بخوڵقێنێ.هەوڵدەدەین لەم نوسینەدا تێڕوانینی زانست بەرامبەر زیانە عەقڵی‌و دەروونیەكانی ئامڕازەكانی گەیاندنی كۆمەڵایەتی وەك فەیسبووك‌و تیوتەر‌و ئینستاگرام بخەیتە روو.

لە توێژینەوەیكدا ئەوە خراوەتەڕوو، نزیكەی 3ملیار مرۆڤ لەهەموو جیهاندا تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بەكار دەهێنن كە دەكاتە 40% دانیشتوانی جیهان، لەهەر چركەیەكدا نزیكەی نیو ملیۆن وێنەو ڤیدیۆ لە سناپ چات پۆست دەكرێت.لەساڵی 2015 توێژەرەكانی ناوەندی لێكۆڵینەوەی بیۆ لە واشنتۆن دی سی، توێژینەوەیكیان ئەنجامدا‌و گەیشتنە ئەو ئەنجامەی كە بەكارهێنانی سۆشیال میدیا نیگەرانی‌و دڵەڕاوكێلەلای بەكارهێنەرەكانی زیاد دەكات

لەو توێژینەوەدا ئەوە هاتووە كە ژن زیاتر توشی دڵەراوكێ دەبێت لەچاو پیاواندا،  نموونەی 1800 ژنیان وەرگرتووە، ئەوشیان بۆ دەركەوتووە پیاوان كەمتر بەكاریدەهێنن وەك لە ژنان.

لەساڵی 2014 توێژەرەوە نەمساییەكان توێژینەوەیەكیان ئەنجامدا، گەیشتنە ئەو ئەنجامەی كە ئەگەر كەسێك بۆماوەی 20خولەك فەیسبووك بەكاربهێنێت ئەوا لەڕووی مەزاجییەوە پاشەكشە دەكات

لێرەدا قسەی پێویست ئەوەیە كە كۆمەڵگەی كوردی‌و بەتایبەت باشوری كوردستان خەڵك بۆخۆی كەمترین كاتەكانی بە ئیشكردن بەسەر دەبات‌و تاكێكی تەمەڵە‌و زیاتر تۆڕە كۆمەڵایەتیكان بەكاردەهێنیێ‌و نیگەرانی‌و دڵەڕاوكێش بەتەواوەتی پێوە دیارە، تەماشا بكە لەلێخوڕینی ئۆتۆمبێلدا چەندین جار بەگژی یەكتردا دێنەوە لە خوێندن‌و شوێنی كار ...تد.

 

زیانەكانی سۆشیال میدیا‌و هۆكارەكانی مەسخ بوونی فەیسبوك

١- تێكدانی دۆخی میزاجیی‌و هەڵچوونی یەكێكە لەهۆكارەكان: لەساڵی 2014 توێژەرەوە نەمساییەكان توێژینەوەیەكیان ئەنجامدا، گەیشتنە ئەو ئەنجامەی كە ئەگەر كەسێك بۆماوەی 20خولەك فەیسبووك بەكاربهێنێت ئەوا لەڕووی مەزاجییەوە پاشەكشە دەكات، بەڵام ئەو كەسانەی لەو كاتەدا‌و بۆماوەی 20 خولەك تۆڕەكانی دیكە بەكاردەهێنن كەمتر توشی ئەم دۆخە دەبن، هەر ئەمەشە وایكردووە كە فەیسبووك بووە بە زێراب‌و هەركەس هەڵستێ ئەوی تر دەشكێنێت، چونكە لەدۆخێكی دەرونی‌و هەڵچوونی خراپدایە، نەك بیست خولەك بگرە 20 كاتژمێر بەكاریدەهێنێت.

 ٢- هەستكردن بەدڵڕاوكێ‌و شڵەژان: زۆر‌بەی توێژنەوەكان باس لەوە دەكەن ئەو كەسانەی زیاد لەپێویست تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بەكار دەهێنن تەركیزیان كەم دەبێتەو گرفتی خەوتنیان بۆ دروست دەبێت، هەستكردن‌ بە نائارمی‌و خەمۆكی لەلایان زیاد دەكات، لە یەكێك لە توێژینەوەكان باس لەوە دەكات ئەو كەسانەی كە 6 تا 7 پلاتفۆرم بەكار دەهینن ئەوا ئاستی قەلەقیان بەرزترە لەو كەسانەی كە 1 تا 2 پلاتفۆرم بەكار دەهێنن، توێژنەوەیك لەسەر 700 خوێندكار ئەنجامدراوە ئەوانەی‌ زۆر سۆشیال میدیا بەكار دەهێنن، گەیشنونەتە ئەو ئەنجامەی كە توشی خەمۆكە دەبن ، هەروەها باری هەڵچوونیان تیكدەچێت‌و بەهای خود لەدەست دهدە‌ن‌و بێزاریی‌و بێتاقەتیكەی زۆریان پێوە دیارە.هەر ئەم هۆكارەشە وایكردووە كە فەیسبوك ببێتە جەنگەڵێك‌و خەڵكانێك هیچ رێساو یاسایەكی مرۆڤانی تیا پێادە نەكەن‌و بە ئارەزوی خۆیان سوكایەتی بە خەڵكانی دیكە بكەن.

٣- خەو زڕاندن: خەڵك خووی گرتووە بەوەی شەوانە كە دەچێتە جێگای نوستن مۆبایلەكەی لەگەڵ خۆی ببات‌و خەریكی بەكارهێنانی فەیسبووك بێت‌و ئەمەش كاریگەریی دەبێت لەرژاندنی هۆرمۆنی میلاتۆنین كە یارهمەتیدەر بۆ نوستن، سەڕەرایی بونی ئەو تیشكە شینە لە مۆبایل‌و كۆمپیوتەرەوە دەردەچێت زۆر زیانی هەیە بۆ تەندروستی مرۆڤ، بۆیە ئەو خەوتنە خەو‌تنێكی شڵەژاو ناڕێكە‌و سودی نییە‌و زیانی هەیە.توێژەركانی زانكۆی بیترسبۆرگ توێژینەوەیەكیان لەسەر 1700 كەس كردبوو لەتەمەنی 18_30 ساڵیدا.، گەیشتنە ئەو ئەنجامەی كە پەیوەندیەكی بەهێز لەنێوان شڵەژانی نوستن‌و بەكارهێنانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكاندا هەیە.

٤- تێكدانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان‌و لەبەریەك هەڵوەشانی خێزان: لەڕێگەی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە چەندین جۆر پەیوەندی دروست دەبێت‌و چەندین پەیوەندیش لەبەر یەك هەڵدەوەشێتەوە، ژن‌و پیاوەكان بەوەرگرتنی هاوڕێ لە دونیای ئۆنلایندا تا بێت زیاتر غیرە لەیەك دەكەن‌و كێشەو گرفتی زیاتریان بۆ درووست دەبێت، هەر لەم بوارەدا كەنەدییەكان چەندین توێژینەوەیان ئەنجام داوە، لەیەكێك لە توێژینەوەكانیان ئاماژە بە وە دەكەن كە ژنان لەبەر ئەوەی زیاتر لە پیاوان سۆشیال میدیا بەكار دەهێنن بۆیە ئەم هەستەیان زیاتر بۆ درووست دەبێت‌و زیاتر غیرە دەكەن وەك لە پیاوان، چونكە فەیسبووك بۆخۆی ماڵپەڕێكە كە ئەم جۆرە كەشە دەخوڵقێنێ، لەساڵی 2011 لە بەریتانیا توێژینەوەیەك ئەنجامدرابوو دەركەوتبوو لە سێ كەیسی جیابوونەوە دوانیان بەهۆی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوەیە.

لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان یەكێك بەخوشك‌و دایكی كەسێكی تر دێتە خوارەوە، وردە وردە بڕۆ هونەرمەندێك دەبینی بەتەواوی هونەرمەندان‌و ئەدیب‌و رۆشنبیرانی ئەم مەملەكەدا هاتۆتە خوارێ

٥- هەستكردن بە تەنهایی‌و گۆشەگیریی: گۆڤاری خۆپارێزی پزیشكی لە ئەمریكا ساڵی2001 توێژینەوەیەكی ئەنجامداوە‌و سامپڵی توێژینەوەكەی 7000 كەسن تەمەنیان لەنێوان 19 بۆ 32 ساڵییەو دەركەوتووە ئەو كەسانەی كاتیكیزۆر لە تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بەكار دەهێنن زیاتر هەست بەتەنهایی‌و گۆشەگیریی دەكەن‌و ئینتیمای كۆمەڵایەتیان لاواز دەبێت‌و پاشەكشە دەكەن لە پەیوەندی گرتن لەگەڵ ئەوانی دیكە(.

 

ئەنجام

لەم وڵاتەی ئێمەدا زیاد لەپێویست خەڵك تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بەشێوەیەكی ناتەندروست بەكاردەهێنن‌و فەیسبووك وەكو پلاتفۆرمێك توشی بەدگۆڕان بووە‌و بۆ كاری نەشیاو هەراسانكردن‌و هەڕەشەكردن بەكاردەهێنرێت‌و زۆر بەخراپی سودی لێوەردەگیڕێت، خەڵی زیادەڕۆیی دەكەن لەبەكارهێنانی كاریگەریی لەسەر باری دەروونی تاك‌و كۆمەڵ‌و پەیوەندییە خێزانی‌و خزمایەتیەكان كردووە بەجۆرێك كە یەكتر شكاندن‌و سوكایەتی پێكردنێكی زۆری تێدا دەبینیت.پرسیارە گرنگەكەو ئەوەیە چی بكرێت باشە؟

 

  • پێویستە دایك‌و باوكان ئاگاداری منداڵە هەرزەكارەكەیان بن تا بزانن بەچی جۆرێك فەیسبووك‌و تۆڕە كۆمەڵایەتیكان بەكاردەهێنن‌و چاودێریان بكەن‌و ئامۆژگاریی‌و پێشنیاری پێویستیان بخەنە بەردەم.

 

  • پێویستە حكومەت‌و هێزە ئەمنییەكان لێپرسینەوە لەو كەسانە بكەن كە بە دەمانچە‌و چەك هەڕەشە لەكەسێكی دیكە دەن.

 

  • پێویستە دەزگاكانی راگەیاندن‌و زانكۆكان‌و كۆمەڵگەی مەدەنی بەجدی كۆمەڵگە لەمەترسیەكانی ئەم دیاردەیە ئاگارار بكەنەوە‌و هەنگاوی پێویست بنێن.