ئادەم سمیس... سامانێكی مرۆیی گەلان

ئادەم سمیس... سامانێكی مرۆیی گەلان

ئادەم سمیس، فەیلەسوف و دامەزرێنەری بنەماكانی زانستی ئابوریی سیاسی، لە 5ی حوزەیرانی 1723 لە سكۆتلەندە لەدایكبووە. پێش لەدایكبوونی، باوكی كۆچی دوایی كردووە، بۆیە دایكی پەروەردەی كردووە و هەر بەناوی باوكیشیەوە ناوی ناوە (ئادەم سمیس).

هەر لە قۆناغەكانی سەرەتایی خوێندنیدا وەك (منداڵ) و قوتابییەكی بیرتیژ و زانیار لە ماتماتیك و فەلسەفەدا دەركەوتووە و لە تەمەنی 14ساڵیدا گەیشتووەتە یەكێك لە زانكۆ دیارەكانی شاری گلاسكۆ و دوای سێ‌ شاڵ خوێندن چووەتە زانكۆی بەناوبانگی ئۆكسفۆرد.

لەماوەی خوێندنی زانكۆییدا و ئەو تێكەڵاوییەی لەگەڵ مامۆستا و فەیلەسووفەكاندا بەسەریبرد، كاریگەریی زۆریان لەسەر بیر و تێڕوانینەكانی دروستكرد، لەو ماوانەدا ئایین و ئەخلاق و سیاسەتی لەسەردەستی دیارترین فەیلەسوفەكانی ئەو بوارانە خوێند. شارەزاییەكی وردی لە پەیڕەوكردنی میتۆدی زانستیانە لە توێژینەوە زانستیەكاندا پەیداكرد كە دواتر بووە رێبازی سەرەكیی لە كار و دانراوە فیكری و فەلسەفیە ئابوری و بازرگانی و تەنانەت ئەدەبییەكانیشیدا و وەك گرنگیپێدەرێكی ئازادیی مرۆڤ و كۆمەڵگە دەركەوت.

گەشتەكانی بۆ جنێف و پاریس و ناسینی ئابوریناسە ناودارەكانی ئەو سەردەمە و قووڵبوونەوەی لە تیۆر و فەلسەفەكانی پێشخۆی، هەموو ئەمانە لە پاڵ زیرەكییە بێ‌ وێنەكەی خۆیدا، ئادەم سمیس-یان گەیاندە ترۆپكی داهێنانی فەلسەفیانە و توێژینەوە زانستیەكانی لە بوارەكانی ئابوری و بازرگانی و ئەخلاق و سیاسەت و فەلسەفە و یاسا و ئەدەب و لۆژیك و...هتددا.

یەكەم كتێبی بەناونیشانی (تیۆری هەستە ئەخلاقییەكان) لە ساڵی 1759دا دەركرد، ئەوكاتە تەمەنی تەنیا 35 ساڵ بوو، ئەم كتێبە پوختەی ساڵانی خوێندی فەلسەفەی ئەخلاق و تێڕوانینی فەلسەفیانەی خۆی بوو دەربارەی سروشتی مرۆڤ و كۆمەڵگە و ئەخلاق لەو سەردەمەدا.

ساڵی 1776 كتێبی (سامانی گەلان)ی بڵاوكردەوە كە بە گرنگترین كتێبی ئابوریی هەموو سەدەی هەژدە دادەنرێت. ئەم كتێبە وەك بۆمبێك لەو سەردەمەدا تەقییەوە و كاریگەرییەكی زۆری لەسەر ئاراستەكردنی سیاسەتی ئابوریی ئینگلتەرا دروستكرد و تەنانەت بووە بنەمای سەرەكیی رێككەوتنی بازرگانیی نێوان بریتانیا و فرەنسا، هەروەك بنەما سەرەكییەكانی بودجەی دەوڵەت و چاككردنی سیستمی باج و رێخستنی بازاڕ و بەرژەوەندیی تاك و كۆمەڵ و كێبڕكێی بازرگانی و میكانیزمەكانی نرخ و هاوسەنگی و دابەشكردنی كار و تایبەتمەنیی وەك سەرچاوە بەرهەم و...زۆی تریشی دانا و بووە مەرجەعی هەموو كایە ئابوری و بازاڕ و بازرگانییەكان و لێدانی ئەو سیستمە ئابوری و بازرگانیەی كە ساڵانێكی زۆربوو لە ئەوروپادا باو و بڵاوبوو.

ئادەم سمیس لە تەموزی 1790 بە نەخۆشی كۆچی دوایی كرد.